Zagubiony wątek. Historia starożytności oraz kobiet, które ją tworzyły autorstwa Daisy Dunn to książka, która już samym tytułem sugeruje brak – lukę w opowieści o antyku. Tym „zagubionym wątkiem” są kobiety: poetki, królowe, kapłanki, dowódczynie, żony polityków, a także te bezimienne, które przez stulecia współtworzyły rzeczywistość, lecz rzadko trafiały na karty podręczników. Dunn podejmuje próbę ich wydobycia z cienia i umieszczenia w centrum narracji o starożytności.
Autorka obejmuje imponujący zakres czasowy – od minojskiej Krety po upadek dynastii julijsko-klaudyjskiej w Rzymie. To trzy tysiące lat historii, przedstawione z perspektywy kobiet związanych głównie ze światem grecko-rzymskim. Dunn przypomina postacie znane, jak Kleopatra VII, ale też mniej oczywiste: Enheduanna – najstarszą znaną z imienia autorkę; Safona – której liryka przetrwała w strzępach papirusów; Artemizja I z Karii – jedyną kobietę-dowódcę w wojnach grecko-perskich; czy Kyniska – pierwszą kobietę, która odniosła zwycięstwo olimpijskie. Te biografie tworzą mozaikę, z której wyłania się obraz antyku mniej jednowymiarowego, niż przywykliśmy sądzić.
Największą zaletą książki jest jej narracyjność. Dunn pisze barwnie i z wyraźnym wyczuciem dramaturgii. Zamiast suchego wykładu dostajemy opowieść – dynamiczną, pełną anegdot i sugestywnych scen. Autorka umiejętnie łączy analizę źródeł z literacką rekonstrukcją realiów epoki. Dzięki temu „Zagubiony wątek” może stać się dla wielu czytelników pierwszym, fascynującym spotkaniem z historią kobiet w starożytności.
Jednak właśnie w tej narracyjnej swobodzie kryją się również słabości książki. Dunn momentami formułuje hipotezy z dużą pewnością siebie, choć materiał źródłowy bywa fragmentaryczny i niejednoznaczny. W rozdziale poświęconym minojskiej Krecie pojawia się sugestia, że była to cywilizacja o niemal protofeministycznym charakterze. Tymczasem brak odczytanego pisma linearnego A sprawia, że nasze wyobrażenia o strukturze społecznej Minojczyków opierają się głównie na interpretacji sztuki. Wnioski o szczególnym statusie kobiet pozostają więc w dużej mierze spekulatywne.
Podobne wątpliwości budzi interpretacja życia Safony. Autorka przywołuje późne przekazy sugerujące jej małżeństwo, nie zawsze wyraźnie zaznaczając ich problematyczny charakter. Tymczasem cała zachowana poezja Safony ma wyraźnie homoerotyczny ton, a wszelkie „biograficzne” szczegóły są rekonstruowane wyłącznie na podstawie jej utworów. Dunn wybiera interpretacje bardziej koncyliacyjne, unikając jednoznacznych deklaracji, co może rozczarować czytelników oczekujących odważniejszego stanowiska.
Książka koncentruje się przede wszystkim na kobietach z elit – królowych, arystokratkach, artystkach. Rzadziej pojawiają się kobiety z niższych warstw społecznych, niewolnice czy migrantki. W efekcie obraz antyku, choć poszerzony o kobiecą perspektywę, nadal pozostaje historią władzy i wyjątkowych jednostek. Zabrakło głębszej refleksji nad przecięciem płci z klasą i etnicznością – zagadnieniami istotnymi we współczesnych badaniach nad starożytnością.
Nie zmienia to faktu, że „Zagubiony wątek” spełnia ważną funkcję popularyzatorską. Dunn przypomina, że historia nie jest neutralnym zapisem faktów, lecz konstrukcją – a przez wieki konstruowano ją z męskiej perspektywy. Jej książka jest zaproszeniem do rewizji tego obrazu. Nawet jeśli nie przynosi przełomowych ustaleń naukowych, stanowi czytelną i inspirującą syntezę.
To lektura, która może rozbudzić ciekawość i zachęcić do dalszych poszukiwań. Dla specjalistów będzie zapewne zbyt ogólna, momentami uproszczona. Dla szerokiego grona odbiorców – pasjonująca i odkrywcza. Dunn nie tyle rewolucjonizuje historiografię, ile przypomina o czymś fundamentalnym: że bez kobiet opowieść o starożytności pozostaje niepełna. A „zagubiony wątek” warto podjąć, nawet jeśli nie zawsze udaje się go poprowadzić bez zastrzeżeń.
Foto.: Wydawnictwo Literackie
