Jackie Wullschlager w monumentalnej biografii Chagall podejmuje próbę uchwycenia fenomenu artysty, którego życie – tak jak jego obrazy – migotało nieustannie kolorem. Kolor jest tu nie tylko medium malarskim, ale także metaforą pamięci, wspólnoty, bólu, wygnania i przetrwania. I właśnie kolor powraca w tej książce raz po raz, niczym motyw przewodni, który spaja biografię z historią XX wieku.
Biografia Wullschlager jest dziełem imponującym – zarówno pod względem dokumentacji, jak i literackiej precyzji. Autorka, korzystając z niepublikowanych listów, archiwów rodzinnych oraz setek reprodukcji prac, rekonstruuje drogę chłopca z białoruskiego sztetla, który wspiął się na absolutny szczyt artystycznego świata. Robi to w sposób skrupulatny, momentami niemal drobiazgowy, co dla czytelnika może być wciągające, ale chwilami również przytłaczające. Jednak ta drobiazgowość ma sens: pozwala zrozumieć, że za każdym pociągnięciem pędzla Chagalla kryje się konkretne doświadczenie – wojny, miłości, strachu, biedy, emigracji.
Jednym z największych osiągnięć Wullschlager jest odtworzenie zaginionego świata wschodnioeuropejskich Żydów. Witebsk – drewniane chaty, synagogi, skrzypkowie, kozy, rabini – staje się w tej książce niemal namacalny. To z tego świata Chagall wyniósł swoją wrażliwość, symbolikę i kolor; to on powraca w jego sztuce niezależnie od tego, czy mieszka w Paryżu, Moskwie, czy Nowym Jorku. Autorka świetnie pokazuje, że nostalgia artysty nie była sentymentalna, lecz twórcza – stanowiła paliwo dla jego nowatorskiego języka malarskiego.
Równie interesująco Wullschlager portretuje ludzi, którzy towarzyszyli Chagallowi na różnych etapach życia: pełną pasji matkę Feigę-Itę, ekscentrycznego Baksta, niezwykle wrażliwą Bellę, ich utalentowaną córkę Idę oraz późniejszą partnerkę Vavę, która świadomie kształtowała publiczny wizerunek artysty. Dzięki temu biografia nie jest jedynie historią „geniusza samotnego”, lecz opowieścią o relacjach, zależnościach i napięciach, które również kształtowały kolor jego twórczości.
Wullschlager nie pomija także trudnych stron Chagalla: jego egocentryzmu, zależności emocjonalnych, niezdolności do dostrzegania tego, jak wykorzystywał innych – często nieświadomie. Biografia zyskuje dzięki temu rzadką szczerość, a artysta przestaje być pomnikową postacią.
Najbardziej porywające są rozdziały opisujące wczesne lata – od dzieciństwa do opuszczenia Rosji w 1922 roku. Życie w strefie osiedlenia, ograniczenia nakładane na Żydów, dramat wojny i rewolucji oraz niezwykły ferment twórczy pierwszych lat bolszewickich – wszystko to Wullschlager opisuje z rozmachem i wnikliwością. Późniejsze rozdziały, obejmujące ostatnie dekady życia artysty, są bardziej skondensowane, choć nadal bogate w szczegóły.
Choć momentami objętość informacji może przytłaczać, trudno odmówić autorce mistrzostwa w ukazywaniu zależności między życiem a sztuką. Opisuje nie tylko obrazy, lecz sposób, w jaki się rodziły – w warunkach głodu, strachu, tułaczki, ale także w chwilach miłości i spokoju. To wówczas kolor Chagalla przybierał nowe znaczenia: stawał się formą buntu, modlitwy, pamięci, a czasem ratunku.
Biografia Wullschlager to nie tylko opowieść o artyście, ale też o człowieku, który przeżył epokę pełną katastrof. To historia człowieka, który mimo wygnania i strat potrafił zachować w swojej sztuce światło. Nic więc dziwnego, że słowa Picassa – słowa o kolorze – otwierają tę opowieść jak klucz. Bo w życiu i twórczości Chagalla kolor, ten powracający kolor, jest wszystkim.
Foto.: Wydawnictwo Marginesy
