„Legenda o Sigurdzie i Gudrun” to jedno z najbardziej niezwykłych i zarazem najmniej znanych dzieł J.R.R. Tolkiena, które pozwala spojrzeć na autora „Władcy Pierścieni” z zupełnie innej perspektywy. Nie jest to bowiem kolejna opowieść osadzona w Śródziemiu, lecz poetycka rekonstrukcja jednej z najważniejszych legend nordyckich, napisana przez człowieka, który przez całe życie fascynował się dawnymi językami, mitami i literaturą średniowiecza. Książka, opublikowana pośmiertnie dzięki pracy Christophera Tolkiena, zawiera dwa poematy: „Nową Pieśń o Völsungach” oraz „Nową Pieśń o Gudrún”, będące autorską interpretacją staroskandynawskiej sagi o Sigurdzie.
Pierwsza część koncentruje się na losach Sigurda – legendarnego bohatera, pogromcy smoka Fáfnira, zdobywcy przeklętego skarbu i jednej z najważniejszych postaci mitologii nordyckiej. Tolkien przedstawia nie tylko jego wielkie czyny, ale także tragiczne relacje z Brynhildą, walkirią przebudzoną ze snu otoczonego ścianą ognia, oraz z rodem Niflungów, z którym Sigurd zawiera braterstwo krwi. W drugiej części śledzimy losy Gudrun po śmierci bohatera – jej przymusowe małżeństwo z Atlim, śmierć braci oraz brutalną zemstę, jaką podejmuje. Obie pieśni tworzą wspólnie monumentalną opowieść o miłości, zdradzie, przeznaczeniu, dumie i nieuchronnej katastrofie.
Największą siłą tej książki jest bez wątpienia jej forma. Tolkien nie opowiada legendy prozą – tworzy ją jako poemat stylizowany na staronordyckie pieśni, wzorowany na „Eddzie Poetyckiej”. Wersy są krótkie, rytmiczne, pełne aliteracji i surowej, skoncentrowanej energii. Co imponujące, mimo tej archaizującej formy tekst pozostaje zaskakująco przystępny i melodyjny. Poezja Tolkiena płynie naturalnie, nie sprawiając wrażenia sztucznej czy przesadnie akademickiej. Wręcz przeciwnie – jej rytm i brzmienie nadają historii podniosłości i epickiego rozmachu, dzięki czemu czytelnik ma poczucie obcowania z autentyczną legendą przekazywaną przez dawnych skaldów.
Jednocześnie „Legenda o Sigurdzie i Gudrun” jest dziełem, które doskonale pokazuje, jak ogromny wpływ miała mitologia północy na późniejszą twórczość Tolkiena. Czytając tę książkę, nietrudno dostrzec źródła inspiracji dla „Hobbita” i „Władcy Pierścieni” – od motywu smoka strzegącego skarbu, przez magiczne miecze, po tragicznych bohaterów uwikłanych w konflikt między losem a własnymi wyborami. W wielu fragmentach można niemal zobaczyć zalążki pomysłów, które później rozwinęły się w pełnoprawne elementy Śródziemia. Dzięki temu książka staje się nie tylko samodzielnym utworem literackim, lecz także fascynującym kluczem do zrozumienia wyobraźni Tolkiena.
Ogromnym atutem wydania są również komentarze i przypisy Christophera Tolkiena, które objaśniają źródła legend, różnice między wersjami mitu oraz decyzje podjęte przez autora podczas tworzenia poematów. Dla czytelników zainteresowanych literaturą średniowieczną i mitologią stanowią one bezcenne uzupełnienie tekstu. Trzeba jednak zaznaczyć, że ich liczba może być dla niektórych odbiorców przytłaczająca, a ciągłe przeskakiwanie między poematem a notatkami momentami zaburza rytm lektury.
Nie jest to książka dla każdego. Osoby oczekujące lekkiej, przygodowej fantasy lub kolejnej historii w stylu „Hobbita” mogą poczuć się zawiedzione. „Legenda o Sigurdzie i Gudrun” wymaga od czytelnika większego skupienia i otwartości na poetycką formę oraz archaiczny styl narracji. Nie oferuje psychologicznej głębi nowoczesnej powieści ani rozbudowanych dialogów – jej siłą jest mitologiczna prostota, symbolika i monumentalny tragizm. To dzieło bardziej do smakowania niż do szybkiego pochłaniania.
Mimo tego jest to książka niezwykle wartościowa i imponująca pod względem literackim. Pokazuje Tolkiena nie tylko jako autora fantasy, ale przede wszystkim jako wybitnego uczonego, filologa i poetę, który potrafił połączyć naukową wiedzę z artystyczną wrażliwością. Jego wersja legendy o Sigurdzie i Gudrun nie jest zwykłym tłumaczeniem czy adaptacją – to twórcze odtworzenie dawnego mitu z ogromnym szacunkiem dla jego źródeł i duchem prawdziwej poezji.
Podsumowując, „Legenda o Sigurdzie i Gudrun” to dzieło wyjątkowe: surowe, piękne, majestatyczne i pełne tragicznego blasku dawnych legend. Dla fanów Tolkiena stanowi fascynujący wgląd w fundamenty jego wyobraźni, a dla miłośników mitologii nordyckiej – znakomitą literacką interpretację jednej z najważniejszych sag europejskiej tradycji. To książka, która nie tylko zachwyca warsztatem, ale również przypomina, jak potężna i ponadczasowa może być opowieść zakorzeniona w micie.
Foto. Prószyński i S-ka
