Lekcje ciemności to pod każdym względem wyjątkowy zbiór esejów. Krakowski antropolog kultury, filozof, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i redaktor kwartalnika „Konteksty”, Dariusz Czaja, zaskakuje już na poziomie wyboru tematu. W czasach dominacji social mediów, efemerycznych niusów dnia, wszechobecnego pędu i przytłaczających zmagań z codziennością, autor zaprasza czytelników do zatrzymania się i namysłu. A ten wymaga skupienia i uwagi, wyłączenia się z rytmu pędzącego świata. Zwłaszcza jeśli refleksja ma dotyczyć motywu niesłychanie wręcz wyeksploatowanego zarówno przez kulturę wysoką, jak i popkulturę, a jednocześnie często traktowanego powierzchownie, jako atrakcyjny dla fabuły ornament: zła. Tymczasem Dariusz Czaja zabiera nas w pełną kulturowych kontekstów podróż w poszukiwaniu źródeł zła. Szuka ich w historii, przyrodzie i w ludzkiej naturze, po czym omawia, interpretuje, tłumaczy naturę rzeczy. Robi to z pozycji badacza, ale przede wszystkim zapalonego gawędziarza. Zło przez niego opowiedziane ponownie nabiera powagi i ciężaru, tym bardziej, że Czaja ma odwagę, by spojrzeć w ciemność i podjąć trud opisania jej bez popadania w banał i egzaltację. Rozszerzone wydanie tej bardzo ważnej książki ukazało się nakładem wydawnictwa Czarne.
Książka Dariusza Czai nie jest lekturą, którą można pochłonąć w kilka wieczorów. Lekcje ciemności są lekturą przeznaczoną do długiego smakowania. Wymagającą, ale i wiele dającą w zamian. Przede wszystkim te napisane piękną polszczyzną eseje, pomagają zrozumieć naturę zła i odpowiedzieć na pytanie, dlaczego człowiek od zarania dziejów jest tak podatny na jego wpływ. Czaja nie próbuje przypodobać się czytelnikowi. Jego eseje nie są łatwe w odbiorze, wymagają skupienia i poświęcenia czasu oraz uwagi w lekturę, która angażuje bez reszty.
Dariusz Czaja zadając pytanie o korzenie zła, jednocześnie dotyka w swoich rozważaniach istoty natury człowieka, której od zarania towarzyszy ciemność, i która jest w tę ciemność uwikłana. Opisując tę zależność przywołuje refleksje takich mistrzów filozofii i pisarzy, jak Primo Levi, Imre Kertész, Bruno Schulz, Coetzee, Winfried Georg Sebald, Józef Nowosielski, Francis Bacon czy László Nemes. W esejach zebranych w omawianym tomie, analizując twórczość przywołanych autorów, Czaja skupia się głównie na zgłębianiu w ich dziełach motywu metafizycznej, tytułowej „ciemności”.
Ciemność w czternastu odsłonach…
„Lekcje ciemności” Dariusza Czai to zbiór czternastu esejów, które nie poddają się łatwemu omówieniu ani jednoznacznej klasyfikacji. Autor, jak już wspomniałam, jest antropologiem kultury i eseistą, a zatem z natury rzeczy osobą kompetentną, by wziąć na warsztat fundamentalne dla historii ludzkości zagadnienia zła, cierpienia, historii i kondycji człowieka. W swojej książce autor rozważa mroczne aspekty ludzkiej egzystencji przedstawione m. in. w dziełach kultury zarówno wysokiej, jak i popularnej, w literaturze i filozofii, poszukujący w nich analizując zarówno dzieła sztuki wysokiej (malarstwo), literaturę, jak i film, czy filozofii, poszukując w nich refleksji dotyczących granic człowieczeństwa.
… i trzech aktach
Książka podzielona jest na trzy części Zaćmienie. Spadanie i Końcówka. Zaćmienie to opowieść o doświadczeniach Zagłady. Czają skupia się na opisach Auschwitz w twórczości pisarzy żydowskich i świadków Holokaustu, przywołuje również głośny film Syn Szawła poruszając między innymi tematykę granic pamięci i jej subiektywnego charakteru.
W rozdziale drugim autor koncentruje się na analizie istoty zła, zarówno w kontekście ludzkim, w opowieściach o bestialstwie i wojnach, jak i zwierzęcym ( opisując cierpienie zwierząt). Spadanie to prawdziwe sedno eseju Czai, jądro ciemności jego dzieła z licznymi odniesieniami do literatury i malarstwa.
Z kolei Końcówka zawiera najbardziej osobiste eseje, w których Czaja mierzy się z tematem śmierci Boga, miejscem chrześcijaństwa we współczesnym świecie i „końcem historii”. Refleksyjny wymiar tej części ma charakter bardziej filozoficzno-teologiczny niż antropologiczny.
Ponadczasowe Lekcje
Ogromną siłą Lekcji ciemności jest erudycja autora, jego wrazliwość i nietuzinkowe postrzeganie rzeczywistości oraz łączenie wątków z różnych dziedzin ludzkiej aktywności intelektualnej i artystycznej w spójny, logiczny i jednocześnie porywający wywód. Czaja nie tylko cytuje dziesiątki myślicieli i twórców, lecz także wchodzi z nimi w dialog. Jego eseje są pełne błyskotliwych i niełatwych do przyjęcia obserwacji, które, jak sam przyznaje, „mają boleć”, ponieważ aktor pisze z intencją całkowitego (na tyle na ile jest to możliwe w dziele kultury) ciemnych aspektów ludzkiej kondycji.
Wśród zadanych przez Czaję pytań nie zabraknie tych najważniejszych. Padnie pytanie czy po doświadczeniu Auschwitz można pisać o czymś innym niż o zbrodni? Autor zada pytanie o to, gdzie przebiega granica między normalnością a bestialstwie i o to, czy jesteśmy w najmniejszym nawet stopniu pojąć sens Zła i Zagłady?
Jednocześnie książka nie jest pozbawiona światła nadziei – Czaja, cytując Bernharda, przypomina, że „w ciemności wszystko staje się wyraźne”. Właśnie poprzez analizę „ciemności” udaje się mu wydobyć z niej okruchy sensu i ocalenia.
Lekcje ciemności to lektura trudna, wymagająca skupienia i gotowości na konfrontację z pytaniami, na które nie ma łatwych odpowiedzi. Dla czytelnika, który ceni eseistykę na najwyższym poziomie literackim i intelektualnym, to książka obowiązkowa: inspiruje do dalszych poszukiwań i poszerza horyzonty myślenia o kulturze, historii i człowieczeństwie.
To dzieło filozofa i humanisty, który nie boi się wchodzić w głąb mroku, by odnaleźć tam nieoczywiste prawdy o świecie i nas samych. Warto czytać powoli i wracać do tych esejów – każda lektura odsłania kolejne warstwy interpretacyjne.
Fot. Wydawnictwo Czarne
Przeczytaj także:
Recenzja książki Praga magiczna
