Skąd zło? – Dariusz Czaja – „Lekcje ciemności” recenzja

Ciemność w czternastu odsłonach…

„Lekcje ciemności” Dariusza Czai to zbiór czternastu esejów, które nie poddają się łatwemu omówieniu ani jednoznacznej klasyfikacji. Autor, jak już wspomniałam, jest antropologiem kultury i eseistą, a zatem z natury rzeczy osobą kompetentną, by wziąć na warsztat fundamentalne dla historii ludzkości zagadnienia zła, cierpienia, historii i kondycji człowieka. W swojej książce autor rozważa mroczne aspekty ludzkiej egzystencji przedstawione m. in. w dziełach kultury zarówno wysokiej, jak i popularnej, w literaturze i filozofii, poszukujący w nich analizując zarówno dzieła sztuki wysokiej (malarstwo), literaturę, jak i film, czy filozofii, poszukując w nich refleksji dotyczących granic człowieczeństwa.

… i trzech aktach

Książka podzielona jest na trzy części Zaćmienie. Spadanie i Końcówka. Zaćmienie to opowieść o doświadczeniach Zagłady. Czają skupia się na opisach Auschwitz w twórczości pisarzy żydowskich i świadków Holokaustu, przywołuje również głośny film Syn Szawła poruszając między innymi tematykę granic pamięci i jej subiektywnego charakteru.

W rozdziale drugim autor koncentruje się na analizie istoty zła, zarówno w kontekście ludzkim, w opowieściach o bestialstwie i  wojnach, jak i zwierzęcym ( opisując cierpienie zwierząt). Spadanie to prawdziwe sedno eseju Czai, jądro ciemności jego dzieła z licznymi odniesieniami do literatury i malarstwa.

Z kolei Końcówka zawiera najbardziej osobiste eseje, w których Czaja mierzy się z tematem śmierci Boga, miejscem chrześcijaństwa we współczesnym świecie i „końcem historii”. Refleksyjny wymiar tej części ma charakter bardziej filozoficzno-teologiczny niż antropologiczny.

Ponadczasowe Lekcje

Ogromną siłą Lekcji ciemności jest erudycja autora, jego wrazliwość i nietuzinkowe postrzeganie rzeczywistości oraz łączenie wątków z różnych dziedzin ludzkiej aktywności intelektualnej i artystycznej w spójny, logiczny i jednocześnie porywający wywód. Czaja nie tylko cytuje dziesiątki myślicieli i twórców, lecz także wchodzi z nimi w dialog. Jego eseje są pełne błyskotliwych i niełatwych do przyjęcia  obserwacji, które, jak sam przyznaje, „mają boleć”, ponieważ aktor pisze z intencją całkowitego (na tyle na ile jest to możliwe w dziele kultury) ciemnych aspektów ludzkiej kondycji.

Wśród zadanych przez Czaję pytań nie zabraknie tych najważniejszych. Padnie pytanie czy po doświadczeniu Auschwitz można pisać o czymś innym niż o zbrodni? Autor zada pytanie o to, gdzie przebiega granica między normalnością a bestialstwie i o to, czy jesteśmy w najmniejszym nawet stopniu pojąć sens Zła i Zagłady?

Jednocześnie książka nie jest pozbawiona światła nadziei – Czaja, cytując Bernharda, przypomina, że „w ciemności wszystko staje się wyraźne”. Właśnie poprzez analizę „ciemności” udaje się mu wydobyć z niej okruchy sensu i ocalenia.

Lekcje ciemności to lektura trudna, wymagająca skupienia i gotowości na konfrontację z pytaniami, na które nie ma łatwych odpowiedzi. Dla czytelnika, który ceni eseistykę na najwyższym poziomie literackim i intelektualnym, to książka obowiązkowa: inspiruje do dalszych poszukiwań i poszerza horyzonty myślenia o kulturze, historii i człowieczeństwie.

To dzieło filozofa i humanisty, który nie boi się wchodzić w głąb mroku, by odnaleźć tam nieoczywiste prawdy o świecie i nas samych. Warto czytać powoli i wracać do tych esejów – każda lektura odsłania kolejne warstwy interpretacyjne.