Sens, który ocala – Wołanie o sens – Victor E. Frankl [recenzja]

„Wołanie o sens” Victora E. Frankla to książka, która rezonuje dziś być może jeszcze mocniej niż w czasach, w których powstawała. Jej autor – austriacki psychiatra, twórca logoterapii, a przede wszystkim człowiek, który przeszedł przez doświadczenie obozów koncentracyjnych – należy do grona tych myślicieli, których biografia i dorobek stanowią nierozerwalną całość. Frankl nie tylko analizował ludzkie dążenia i kryzysy egzystencjalne, ale przede wszystkim przeżył je na własnej skórze, a z ekstremalnego doświadczenia cierpienia wyprowadził jedną z najważniejszych idei XX wieku: życie ma sens w każdych warunkach, a naszym zadaniem jest ten sens odkryć.

„Wołanie o sens” to zbiór esejów, w których Frankl powraca do fundamentalnych pytań o naturę ludzkiej wolności, odpowiedzialności i duchowego wymiaru życia. Choć jego refleksje zakorzenione są w doświadczeniu psychiatry i psychoterapeuty, ich siła wykracza daleko poza ramy medycyny. Frankl nie moralizuje i nie teoretyzuje dla samej teorii – on przypomina, że człowiek jest czymś więcej niż układem biologicznych reakcji czy behawioralnych odruchów. W każdym eseju konsekwentnie odrzuca redukcjonistyczne wizje człowieka, dla których jesteśmy jedynie „produktem” genów, instynktów lub warunkowania społecznego. Taki sposób myślenia jest dla niego nie tylko błędny, ale przede wszystkim – dehumanizujący.

Frankl podkreśla, że człowiek ma możliwość wyboru postawy nawet tam, gdzie nie może wybrać swoich okoliczności. To właśnie w tej przestrzeni rodzi się sens – w naszej odpowiedzi na świat, a nie w samym świecie. To jedna z tych idei, które czynią logoterapię tak niezwykle aktualną, zwłaszcza w epoce, którą Frankl trafnie diagnozuje jako pogrążoną w poczuciu bezsensu mimo pozornego dobrobytu. Nasze społeczeństwo potrafi zaspokoić potrzeby, ale nie potrafi dać nam sensu. To zadanie – jak przypomina autor – spoczywa wyłącznie na nas.

Jednym z najciekawszych fragmentów książki są rozdziały poświęcone paradoksalnej intencji i dereflekcji – technikom logoterapeutycznym, które pokazują, jak humor, dystans i odwrócenie uwagi mogą rozbić mechanizmy lęku. Frankl opisuje przypadki pacjentów, którzy zmagali się z nadmierną potliwością, bezsennością, nerwicą czy tremą, i którym udało się pokonać własne objawy poprzez „przesadne dążenie” do nich: chcesz przestać się pocić? Spróbuj pocić się jeszcze bardziej. Nie możesz zasnąć? Postanów za wszelką cenę nie zasnąć. Przesadne pragnienie osiągnięcia rezultatu – jak tłumaczy Frankl – napędza objaw; przesadne pragnienie objawu – paradoksalnie go wygasza.

Autor, znany z jasności myślenia, tłumaczy te zjawiska z ogromną klarownością, choć trzeba przyznać, że książka miejscami bywa wymagająca. Jest przesiąknięta terminologią psychiatryczną i filozoficzną, a eseje zakładają skupionego, uważnego czytelnika. Nie jest to poradnik ani zbiór prostych recept – to raczej intelektualna podróż po mapie ludzkiego ducha, w której Frankl cierpliwie pokazuje, jak odnajdywanie sensu wiąże się z radością, depresją, szczęściem, cierpieniem i naszym poczuciem bycia częścią świata.

Jednocześnie autor unika popadania w abstrakcję. Z niezwykłą empatią przypomina, że aby człowiek mógł w pełni rozwinąć skrzydła, musi mieć wokół siebie ludzi, którzy wierzą w jego możliwość samotranscendencji. Frankl – nauczyciel tysięcy terapeutów – przekonuje, że prawdziwa pomoc zaczyna się od szacunku do potencjału osoby, a nie od skupienia na jej deficytach. To przesłanie mocno wybrzmiewa we wszystkich tekstach tego tomu.

W „Wołaniu o sens” Frankl ponawia swoje najważniejsze przesłanie: nie powinniśmy obsesyjnie mówić o wolności, jeśli nie jesteśmy gotowi mówić o odpowiedzialności. Wolność bez odpowiedzialności jest chaotyczna i egoistyczna; odpowiedzialność nadaje jej kierunek, a tym kierunkiem jest sens.

To książka, która inspiruje, czasem niepokoi, zawsze prowokuje do namysłu. Dla czytelników otwartych na pytania o sens życia – i sens własnego życia – będzie jak rozmowa z kimś mądrym, wymagającym i głęboko ludzkim. Frankl przypomina, że sens nie jest luksusem; jest koniecznością. I że każdy z nas, niezależnie od sytuacji, może odnaleźć w sobie siłę, by odpowiedzieć na wołanie o sens.

Foto. Wyd. Czarna Owca