Słowa, słowa, słowa: eseje i myśli – Rzeźbię w słowach- Ursula K. Le Guin [recenzja]

Rzeźbię w słowach to zbiór, który przypomina, dlaczego Ursula K. Le Guin pozostaje jedną z najważniejszych intelektualistek literatury XX i XXI wieku — i dlaczego jej głos wciąż brzmi tak mocno, może nawet mocniej niż kiedykolwiek. Otwierające książkę słowa o „trudnych czasach” i potrzebie pisarzy zdolnych „dostrzec alternatywy dla naszego obecnego życia” stanowią nie tylko komentarz do współczesności, lecz także program całej twórczości Le Guin. Autorka Ziemiomorza od początku swojej kariery wykraczała poza prostą narrację, traktując pisanie jako przestrzeń oporu, wolności i uważności wobec świata.

Tom Rzeźbię w słowach to zbiór wykładów, esejów, wstępów i recenzji, które razem tworzą fascynującą mapę intelektualną Le Guin. Czytelnik otrzymuje nie tylko przegląd jej poglądów na literaturę, lecz także rzadką możliwość zajrzenia do wnętrza umysłu pisarki świadomej zarówno ciężaru odpowiedzialności, jak i potęgi wyobraźni. Nieprzypadkowo pisze ona o konieczności odróżniania pisarstwa od produkcji rynkowej: dla Le Guin literatura nie jest towarem. Literatura jest sztuką — i praktyką wolności.

Najcenniejszą część książki stanowią „Rozmowy, eseje i okazjonalne fragmenty”. To właśnie tutaj Le Guin objawia pełnię intelektualnego temperamentu: mówi o snobizmie krytyków i o tym, jak łatwo odrzucają gatunki takie jak science fiction; o obsesji współczesnego społeczeństwa na punkcie konsumpcji; o tym, czym jest „przesłanie” w literaturze; o roli zwierząt w fikcji; o marginalizacji pisarstwa kobiecego; o domach, snach i językach. Każdy z tekstów jest zanurzony w jej charakterystycznej mieszance pasji, humoru i żelaznej logiki.

Le Guin pisze tak, jak żyje — mądrze, spokojnie, z przenikliwą świadomością ludzkich słabości i nadziei. Tytułowe „słowa jako materia” to deklaracja twórcza, ale także etyczna. Le Guin nie traktuje języka jako narzędzia, lecz jako tworzywo, z którego rzeźbi nowe sposoby myślenia. W jej ujęciu literatura nie służy temu, by uciekać od rzeczywistości, lecz by widzieć ją inaczej, szerzej, głębiej.

Druga i trzecia część tomu — wstępy do innych książek i recenzje literackie — mogą wydawać się mniej spektakularne, ale stanowią fascynujące dopełnienie całości. Le Guin czyta innych autorów z tą samą uważnością, którą stosuje wobec własnych dzieł. Jej recenzje są łagodne, wnikliwe, często niezwykle ciepłe; nawet wtedy, gdy nie zna się omawianych książek, można cieszyć się jej sposobem myślenia. Szczególną radość sprawia obserwacja, jak naturalnie ceni pisarzy takich jak José Saramago, China Miéville czy Stanisław Lem — twórców, którzy podobnie jak ona przekraczali granice konwencji i gatunków.

Choć to książka eseistyczna, całość czyta się jak rozmowę z kimś, kto potrafi w jednym zdaniu połączyć poezję, filozofię i codzienność. W zamykającym tom eseju dotyczącym zjazdu pisarzy Le Guin powraca do fundamentalnej kwestii: literatura jest praktyką odwagi, aktem empatii i miejscem, w którym można wyobrażać sobie realne podstawy nadziei. Jej głos, pełen równowagi i jednocześnie żarliwości, wydaje się dziś szczególnie potrzebny.

Rzeźbię w słowach to książka przede wszystkim dla miłośników Le Guin — tych, którzy chcieliby usiąść z nią przy kominku, napić się kawy i rozmawiać o granicach fantastyki, o polityce w literaturze, o języku i jego mocy. Ale to również znakomita lektura dla tych, którzy dopiero odkrywają jej twórczość i chcą zrozumieć, czym dla niej było pisanie.

Nominowana do Nagrody Hugo w 2017 roku, kolekcja ta jest dowodem nie tylko na mistrzostwo Le Guin jako eseistki, lecz także na jej nieustającą obronę gatunków spekulatywnych. W czasach, które sama określiła jako „trudne”, jej teksty wciąż przypominają, że literatura może być przestrzenią oporu, wolności i rozmowy z przyszłością. To książka, do której wraca się wielokrotnie — dla słów, dla myśli, dla mądrości, która nie starzeje się nigdy.

Foto.: Prószyński i S-ka