Ciemnia, która połyka rzeczywistość – S.J. Lorenc – Szmelc

Szmelc jest jak stare zdjęcie znalezione na dnie szuflady: z pozoru zwyczajne, ale im dłużej patrzysz, tym bardziej masz poczucie, że ktoś w tym kadrze mruga do Ciebie okiem. Wchodziłem w tę książkę z nastawieniem na dość prostą historię o zniknięciu i śledztwie, a wyszedłem z powieścią, której nie da się przykleić jednej etykiety. To thriller, który świadomie miesza rejestry, buduje napięcie ciszą i szczegółem, a przy okazji uderza w strunę bardzo współczesną: w nasze uzależnienie od obrazów. Najlepsze jest to, że Lorenc nie moralizuje i nie robi „eseju w przebraniu”. On po prostu opowiada historię – taką, która sama, krok po kroku, zaczyna wypuszczać macki i wciągać czytelnika pod powierzchnię.

Punkt wyjścia jest prosty, ale nośny jak dobry kadr. Bohater jest fotografem, który próbuje poukładać sobie życie z dala od dawnych spraw — funkcjonuje w Berlinie, pracuje, oddycha jakby pełniej. Do czasu, aż dostaje sygnał od dawnego mentora i wraca do Warszawy. Na miejscu zamiast spotkania czeka go brak: cisza, zaginięcie i uczucie, że rzeczy najważniejsze nie zostawiają po sobie śladu w oczywisty sposób, tylko w drobnostkach. I tu Lorenc robi rzecz mądrą: zamiast wykręcać tempo od pierwszych stron, pozwala nam wejść w relacje, atmosferę i codzienność, poczuć tło, zanim zacznie je rwać na strzępy. Dzięki temu napięcie nie jest wzięte z krzyku, tylko z szeptu. Z tego, że coś „nie pasuje”, ale jeszcze nie umiesz powiedzieć co. Z tego, że w mieszkaniu, w przedmiotach i w zdjęciach jest jakaś obca obecność, która nie potrzebuje głośnych efektów, żeby robić wrażenie.

Najbardziej imponuje mi to, jak dużo fotografii jest w tej powieści — nie w sensie rekwizytu, tylko realnej, konkretnej wiedzy. Lorenc przemyca ją naturalnie, bez wykładów i bez popisywania się. Pojawiają się smaczki z historii fotografii, techniczne niuanse, analogowa cierpliwość i ten specyficzny sposób myślenia o świetle, o materiale, o tym, że obraz powstaje zawsze w napięciu między przypadkiem a kontrolą. Dla mnie to działa jak dodatkowa warstwa immersji: czujesz, że autor nie „udaje” świata fotografii, tylko naprawdę nim oddycha. A jeśli sam kiedyś bawiłeś się analogiem, to złapiesz tu sporo drobnych przyjemności. Takich, które są małe, ale robią całą robotę, bo nadają klimatowi ciężar i wiarygodność.

I to prowadzi do sedna problematyki: fotografia jako pamięć i jako manipulacja. Ta książka pyta, co robi z nami obraz, kiedy zaczynamy traktować go jak dowód, a nie jak interpretację. Lorenc bawi się granicą między udokumentowaniem a kreacją, między „tym, co było” a „tym, w co chce nam się wierzyć”. Pokazuje, że kadr nie jest prawdą, tylko wyborem, a wybór bywa przemocą, bo odcina fragment świata i mówi: „to jest ważne”, zostawiając całą resztę poza ramą. Jest w tym też gorzka obserwacja o współczesności: w epoce, w której robimy zdjęcia odruchowo, a pamięć zastępujemy galerią w telefonie, łatwo pomylić „zapis” z „sensem”. A gdy obraz zaczyna dyktować emocje, człowiek traci własną ostrość.

Fenomenalnym dopełnieniem jest forma rozdziałów. Zamiast klasycznego „rozdział 1” dostajemy „zdjęcie pierwsze”, „zdjęcie drugie” i tak dalej. Brzmi jak detal, a działa jak instrukcja obsługi: masz oglądać, porównywać, dopowiadać, łączyć krótkie ujęcia w większą całość. Każdy fragment ma działać jak kadr: coś pokazuje, coś ukrywa, coś przycina, coś wyostrza, coś zostawia poza ramą. Czyta się to trochę jak przeglądanie rozsypanych fotografii — czasem masz kadr „tu i teraz”, czasem coś, co przypomina wspomnienie, a czasem ujęcie na granicy jawy, w którym nie jesteś pewien, czy to jeszcze rzeczywistość, czy już jej krzywe odbicie. Uwielbiam takie formalne konsekwencje: temat i forma trzymają się tu za rękę.

Tempo jest prowadzone bardzo świadomie. Pierwsza połowa buduje fundament relacji, tła i napięcia — powoli, duszno, z naciskiem na atmosferę. A potem, mniej więcej od połowy, historia zaczyna rwać do przodu. Przyspiesza i nagle dostajesz skręt w stronę onirycznego, surrealistycznego horroru. I to jest skręt, którego się nie spodziewałem, ale który działa, bo wcześniej autor wytworzył we mnie czujność. Oniryzm nie jest tu ozdobą, tylko narzędziem strachu: senna logika dusi, bo nie daje jasnych reguł, a granica między jawą a majakiem zaczyna się rozpuszczać jak obraz w wywoływaczu. Coś, co miało być „sprawą do rozwiązania”, staje się doświadczeniem do przeżycia. I im dalej, tym bardziej czujesz, że bezpieczeństwo gatunku przestaje obowiązywać. Styl Lorenca jest raczej oszczędny, precyzyjny, momentami surowy. Bez puszenia się, bez przesady w ozdobnikach, bardziej na zasadzie: krótkie, wyostrzone opisy, które zachowują się jak fotograficzne ujęcia. I to jest moim zdaniem pięknie konsekwentne: książka o fotografii jest napisana tak, jakby autor kadrował zdania. Gdy trzeba, wyhamowuje, przygląda się detalowi, światłu, ruchowi — a potem nagle dociska spust migawki i robi się duszno, dynamicznie, klaustrofobicznie.

W takich momentach włączył mi się w głowie David Lynch — nie jako kopiowanie stylu, tylko jako skojarzenie z tą miękką, lepko‑niepokojącą atmosferą, kiedy najmniejszy detal potrafi brzmieć jak groźba. Jednocześnie, na poziomie gatunkowej energii, „Szmelc” ma w sobie coś, co kojarzę ze Stephenem Kingiem i Deanem Koontzem: groza wypływa z codzienności, z detali, z neutralnych gestów, które nagle robią się znaczące. Różnica polega na tym, że Lorenc dorzuca do tego własny napęd — fotograficzny, mocno wizualny, momentami niemal namacalny. I właśnie dlatego tej powieści trudno odmówić unikatowości. Naprawdę jest to dla mnie bardzo pozytywne zaskoczenie i kusi mnie, żeby sięgnąć po wcześniejszą książkę autora.

Na koniec muszę pochwalić wydanie, bo ja jestem z tych, którzy lubią, kiedy książka „ma ciało”. Warto też powiedzieć głośno, że Szmelc jest dopieszczony od strony wydawniczej: mamy przyjemną w dotyku miękką matową okładkę ze skrzydełkami i sensowny format, dzięki któremu czyta się to komfortowo, bez walki z czcionką. Projekt okładki i ilustrację przygotował Mariusz Banachowicz, a sama książka wyszła również jako e-book i audiobook (z lektorem Mikołajem Krawczykiem).  Do tego Mięta dorzuciła drobne gadżety pasujące do klimatu powieści i ja takie inicjatywy zawsze będę podkreślał — bo budują doświadczenie jeszcze zanim otworzysz pierwszą stronę. Szmelc nie jest powieścią dla każdego: nie daje prostych odpowiedzi i nie zawsze prowadzi za rękę. Ale jeśli lubicie historie mroczne, nieoczywiste i uczciwie niepokojące, to warto wejść w ten kadr.

Fot.: Wydawnictwo Mięta