Tragikomedia w gwiazdach – Pawło Ostrikow – „Jesteś wszechświatem”

Debiutujący w pełnym metrażu Pawło Ostrikow znalazł nietypowy sposób, by uciec od ponurej rzeczywistości ogarniętej wojną w Ukrainie – schronił się w gwiazdach. Jego film Jesteś wszechświatem (oryg. Ty kosmos) tylko z pozoru jest opowieścią science fiction o kosmicznej katastrofie; tak naprawdę to pretekst, pod którego płaszczem reżyser porusza tematy najbardziej fundamentalne dla człowieka. Ostrikow w kosmicznej scenerii z humorem i wdziękiem mówi o lęku przed śmiercią i własną znikomością, o palącej potrzebie miłości i kontaktu z drugim człowiekiem. Wszystko to opowiedziane jest bez cienia nadęcia – przeciwnie, Jesteś wszechświatem uderza tonem ciepłej tragikomedii, która momentami przypomina wrażliwość Czechowa. Ta pozytywna energia i humanistyczne przesłanie czynią film Ostrikowa dziełem świeżym i zaskakująco budującym, mimo jego apokaliptycznej otoczki.

Fabuła osadzona jest w niedalekiej przyszłości, lecz punktem wyjścia jest wydarzenie rodem z najgorszego koszmaru. Główny bohater, Andrij Melnyk (Wołodymyr Krawczuk), to ukraiński astronauta wykonujący rutynowy lot transportowy z ładunkiem odpadów nuklearnych na jeden z księżyców Jowisza. W trakcie misji dochodzi jednak do niewyobrażalnej tragedii: na oczach Andrija Ziemia ulega potężnej eksplozji, znikając na zawsze. Mężczyzna zostaje zupełnie sam w bezkresie kosmosu, prawdopodobnie jako ostatni ocalały przedstawiciel ludzkości. Jego jedynym towarzyszem staje się robot o imieniu Maksym – sztuczna inteligencja o ironicznym poczuciu humoru, która stara się rozładować dramatyczną sytuację, serwując mu suche żarty. Ten absurdalny duet człowieka i maszyny nadaje opowieści lekko satyryczny sznyt już od pierwszych scen, sygnalizując, że nawet w obliczu krańcowej samotności znajdzie się miejsce na odrobinę uśmiechu.

Początkowo pogrążony w rozpaczy i apatii Andrij traci sens życia, jednak przełom następuje, gdy odbiera niespodziewany sygnał z dalekiej stacji kosmicznej. Okazuje się, że nie jest jedynym ocalałym – kontaktuje się z nim Catherine, francuska astronautka uwięziona na orbicie Saturna. Ta iskierka nadziei odmienia bohatera: Andrij postanawia za wszelką cenę dotrzeć do nieznajomej kobiety. Wyrusza więc w najważniejszą podróż swojego życia – pełną niebezpieczeństw odyseję przez kosmos, której celem jest coś znacznie ważniejszego niż tylko przetrwanie: drugi człowiek. W tym momencie film przestaje być wyłącznie wizją przeraźliwej samotności, a staje się poruszającą opowieścią o miłości i potrzebie bliskości silniejszej niż kosmiczna pustka.

Jesteś wszechświatem zręcznie wykorzystuje konwencję science fiction, aby zadać pytania o kondycję ludzką w obliczu absolutnej samotności. Ostrikow stawia bohatera w skrajnej sytuacji – ostatni człowiek dryfujący pośród gwiazd – by wydobyć z tego doświadczenia uniwersalne prawdy o nas wszystkich. Strach przed śmiercią i poczucie własnej nieistotności wobec ogromu wszechświata to uczucia, z którymi Andrij mierzy się każdego dnia swojego kosmicznego wygnania. W jego monotonnym trwaniu w ciszy statku odzwierciedlają się nasze najgłębsze lęki egzystencjalne. Jednocześnie jednak film podkreśla, jak potężną siłą napędową jest nadzieja zakorzeniona w pragnieniu kontaktu z drugim człowiekiem. Nawet w obliczu ostatecznej katastrofy bohater znajduje sens w poszukiwaniu bliźniego – a w szerszym ujęciu w poszukiwaniu miłości. Ta wymowa czyni z dzieła Ostrikowa coś więcej niż kolejne dystopijne sci-fi; to uniwersalna przypowieść o niegasnącej potrzebie bliskości i o znaczeniu naszego istnienia. Co istotne, film powstał w trakcie realnej wojny toczącej Ukrainę, co dodaje tej refleksji jeszcze głębszego, autentycznego wymiaru.

Na szczególne wyróżnienie zasługuje ton i styl, jaki reżyser nadał swojej opowieści. Zamiast efektownej kosmicznej akcji otrzymujemy film wyciszony, kontemplacyjny, wręcz poetycki w obrazowaniu pustki kosmosu. Reżyser nie boi się zatrzymać kadru na dłuższą chwilę, pozwalając nam wsłuchać się w ciszę i naprawdę poczuć przytłaczającą samotność protagonisty. A to odważne, autorskie podejście zbliża Jesteś wszechświatem bardziej do kontemplacyjnego kina Andrieja Tarkowskiego niż do dynamicznych hollywoodzkich superprodukcji. Jednocześnie Ostrikow umiejętnie przełamuje powagę humorem – głównie poprzez postać robota Maksyma, którego sarkastyczne odzywki i niepoprawne żarciki wprowadzają potrzebną lekkość. Takie wyważenie tonacji – tragizm ludzkiej sytuacji łagodzony komizmem – przywodzi na myśl dramaturgię Czechowa, gdzie śmiech często sąsiaduje ze łzami. Dzięki temu film unika popadania w patos czy przytłoczenia widza smutkiem; zamiast tego oferuje emocjonalną sinusoidę, która angażuje na wielu poziomach.

Nie brakuje tu również zaskakujących pomysłów inscenizacyjnych i symbolicznych. Przykładem może być świetne wykorzystanie przeboju Voyage, voyage Desireless – pozornie radosnej, tanecznej piosenki z lat 80., która w kontekście kosmicznej tułaczki Andrija nabiera wzruszająco przewrotnego wydźwięku. Tego typu nietuzinkowe akcenty sprawiają, że film zapada w pamięć jako dzieło jedyne w swoim rodzaju: z jednej strony skromne i kameralne, a z drugiej – odważne w formie i treści.

Warto podkreślić również warstwę aktorską i audiowizualną, które dopełniają całości wrażeń. Wołodymyr Krawczuk dźwiga niemal cały film na swoich barkach – jako Andrij praktycznie nie schodzi z ekranu, a jego kreacja jest autentyczna i przejmująca. Aktor minimalistycznymi środkami przekazuje ogrom emocji targających samotnym bohaterem: w chwilach milczenia jego spojrzenie i mowa ciała mówią więcej niż tysiąc słów, dzięki czemu widz odczuwa ból, tęsknotę i tlącą się nadzieję Andrija. Partneruje mu nietypowy „aktor” – robot Maksym, obdarzony charakterem głównie za sprawą błyskotliwych dialogów i znakomitej pracy lektora. Ich interakcje – pełne ironicznych przytyków ze strony maszyny oraz ludzkich reakcji Andrija – dostarczają zarówno humoru, jak i wzruszeń, dodając opowieści lekkości. Zdjęcia Nikity Kuzmenko pięknie oddają zarówno majestat kosmosu, jak i surową ciasnotę wnętrza statku, potęgując uczucie osamotnienia, a nastrojowa muzyka Mykyty Moiseyeva doskonale dopełnia to melancholijne doświadczenie.

Jesteś wszechświatem to udany debiut pełnometrażowy Pawło Ostrikowa i film, który mimo kameralnej formy i niewielkiego budżetu ma wielkie serce. Ujmując wizję końca świata przez pryzmat ludzkich emocji, twórcy stworzyli science fiction w najbardziej humanistycznym wydaniu. Nie jest to może dzieło przełomowe dla gatunku – narracyjny minimalizm wymaga cierpliwości, a niektóre zwroty fabularne można przewidzieć – jednak siła emocjonalna historii i świeżość spojrzenia młodego ukraińskiego reżysera wynagradzają te drobne niedociągnięcia. Jesteś wszechświatem potrafi rozbawić i wzruszyć, skłania do refleksji nad kruchością istnienia, a przy tym pozostawia w sercu iskierkę nadziei. To film wyjątkowy, piękny w swojej prostocie.

Fot. Aurora Films