W poszukiwaniu domu — Iza Klementowska — Nomadzi. Długa podróż do domu

Nomadzi. Długa podróż do domu Izy Klementowskiej to jeden z tych reportaży, które nie tylko opowiadają o świecie, ale także zmieniają sposób, w jaki czytelnik o nim myśli. Autorka przemierza prawie dwanaście tysięcy kilometrów amerykańskich dróg, ale równie ważna jest droga wewnętrzna — poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czym właściwie jest dom i czy da się go zbudować bez stabilności, bez korzeni, bez jednego miejsca, do którego zawsze się wraca. Klementowska, znana z wrażliwości i uważności na ludzi żyjących na marginesach historii i społeczeństwa, ponownie tworzy narrację pełną empatii, cichego współczucia i reporterskiej rzetelności, a jednocześnie dopuszcza do głosu własne wątpliwości oraz pragnienia.

Podróż przez Stany Zjednoczone, jaką odbywa, nie jest zachwytem nad mitem „american dream”, ale konfrontacją z jego najbardziej bolesnymi konsekwencjami. Klementowska spotyka ludzi żyjących w samochodach, w rozpadających się przyczepach, w tymczasowych schronieniach i na poboczach dróg. To Ameryka, której nie pokazują filmy — Ameryka zrujnowanych wspólnot, przemocy instytucjonalnej, rasizmu, uzależnień, bezrobocia, pracy dorywczej i wiecznego lęku przed jutrem. Jej bohaterowie są jednocześnie ofiarami i świadkami erozji marzenia o kraju nieograniczonych możliwości. W ich historiach powtarza się motyw utraty: utraty domu, stabilizacji, zdrowia, relacji, tożsamości. A jednak autorka zawsze stara się dostrzec w nich również siłę — tę elementarną, pierwotną wolę przetrwania.

Szczególnie poruszająca jest część poświęcona rdzennym mieszkańcom Ameryki. Klementowska nie traktuje ich historii jako przypisu do współczesności, lecz jako nieustannie pulsującego tła, bez którego nie da się zrozumieć obecnych napięć. Opowieść o Ishim — ostatnim przedstawicielu swojego plemienia — staje się metaforą całego doświadczenia amerykańskiej ziemi: przestrzeni odbieranej, dzielonej, kolonizowanej, a dziś ponownie niedostępnej dla tych, którzy chcieliby zakorzenić się na własnych zasadach. Autorka pokazuje ludzi, którzy chcą pozostać na ziemiach przodków, trzymają się tradycji i dawnych rytuałów, choć współczesna Ameryka próbowała odebrać im wszystko — język, kulturę, wolność wyboru.

Jednym z najcenniejszych aspektów Nomadów jest to, że Klementowska nie staje ponad swoimi bohaterami. Nie przyjmuje pozycji wszechwiedzącego narratora; wręcz przeciwnie, często pokazuje własną niepewność, poczucie obcości, nieumiejętność zbudowania trwałego domu. Jej podróż jest próbą zrozumienia innych, ale również siebie. Reporterka pyta, czy dom jest miejscem, czy raczej stanem ducha. Czy można go stworzyć w sobie, jeśli nie istnieje nigdzie indziej? A może czasem właśnie brak zakorzenienia staje się rodzajem wolności, wyborem zamiast przymusu?

Książka ma także wymiar socjologiczny: ukazuje rosnącą nieufność wobec obcych, wrogość wobec imigrantów, strach podszyty niewiedzą i frustracją. Autorka, mimo że jako biała kobieta teoretycznie przynależy do grupy uprzywilejowanej, sama doświadcza niechęci, podejrzeń i prowokacyjnych komentarzy — wystarczy jej obcy akcent, by zostać zaklasyfikowaną jako „inna”. To drobne, codzienne sytuacje, które jednak wprowadzają w niewidzialny system amerykańskich podziałów.

Nomadzi to reportaż drogi, ale również esej o kruchości ludzkiego życia i o tym, jak wiele form może przybrać pragnienie przynależności. To książka o ludziach, którzy stracili wszystko, oraz o tych, którzy nigdy nic nie mieli. O przemocy, która nie zawsze jest fizyczna — czasem to przemoc ekonomiczna, symboliczna, czy zwyczajna obojętność. A jednocześnie jest to opowieść o solidarności, o chwilowych wspólnotach tworzonych przy ognisku, na parkingu, w przyczepie, w kamperze. O domach, które trwają tak długo, jak długo trwa rozmowa.

To jedna z najważniejszych i najbardziej refleksyjnych książek o współczesnej Ameryce, jakie ukazały się w ostatnich latach. Klementowska patrzy tam, gdzie większość nie chce patrzeć, ale robi to z wrażliwością i pokorą. Nomadzi. Długa podróż do domu to lektura trudna, ale potrzebna — bo przypomina, że każdy człowiek niesie w sobie historię, której nie da się zrozumieć bez wysłuchania. I że dom, jeśli w ogóle istnieje, jest czymś o wiele bardziej kruchym, niż lubimy myśleć.

Foto.: Wydawnictwo Marginesy